طراحي محيطي با هدف ارتقاء فرهنگ شهري و رفتار شهروندي نمونه مورد مطالعه: خيابان (پياده راه) سپه سالار تهران

كارشناسي ارشد

چكيده نحوه استفاده از فضاها و محيط¬هاي شهري، همواره داراي منشائي فرهنگي است. با آن¬كه شهرها همواره به عنوان مكان رشد و بالندگي فرهنگ¬ها شناخته شده¬اند، امروزه معضلات شهري چون آلودگي، فقر، نابرابري و بي عدالتي، جرم و جنايت و ديگر مشكلات شهري، با سو استفاده از شرايط حاكم بر فضاهاي شهري، اين عرصه¬ها را جولانگاه ناهنجاري¬ها و سورفتارهاي اجتماعي نموده است. هر چند كه، هر يك از اين موارد، پديده¬هايي چند وجهي بوده و متاثر از عوامل گوناگوني مي¬باشد، با اين وجود، در حالي¬كه در برخي از فضاها شاهد معضلاتي از اين دست مي¬باشيم، برخي ديگر از فضاهاي شهري با دارا بودن كيفيات طراحي خاص، از بروز اين قبيل از مشكلات ممانعت نموده و در درجه بالاتر طيفي از رفتارها و مناسبات اجتماعي بر مبناي هنجارهاي جامعه را در خود جاي داده¬اند. حال اين پرسش¬ها مطرح مي¬گردند كه فضاهاي شهري كنوني شهرهاي¬مان و رفتارهاي جاري در آن¬ها تا چه اندازه متناسب با فرهنگ شهري هستند؟ رفتارهاي قابل انتظار از شهروندان در فضاهاي شهري كدام¬اند؟ فضاهاي شهري مستعد ابراز فرصت¬هاي فرهنگي، چگونه فضايي مي¬باشند؟ و در نهايت چگونه طراحي محيطي مي¬تواند بر رفتار افراد در نحوه استفاده از فضا تاثير گذاشته و كاربران فضا را به رعايت هنجارهاي رفتاري ترغيب كرده و سبب ارتقا فرهنگ شهري شود؟ بنابراين در پژوهش پيش¬رو با هدف ارتقا فرهنگ شهري و رفتار شهروندي و محدود نمودن سورفتارها و ناهنجاري¬هاي اجتماعي از طريق طراحي محيطي فضاهاي شهري، با نظر به سير انديشه-هاي محققين حوزه¬هاي مرتبط شهري كه در اين خصوص باب سخن داشته¬اند و همچنين بررسي دو رويكرد مرتبط علوم رفتاري تحت عناوين «رويكرد رفتارنگر» و «رويكرد شناخت¬نگر» و در نهايت بررسي مقوله فرهنگ شهري در شرايط شهر و فضاي شهري جامعه ايراني، به تبيين معيارها و كيفيات «طراحي شهري فرهنگي» اقدام شده است. از اين¬رو سه معيار براي طراحي فضاي شهري بر مبناي رويكرد فرهنگي- رفتاري قابل بيان مي¬باشد كه عبارتند از: «فردگرايي جمع¬گرا يا جمع¬گرايي فردگرا»، «زمان¬مندي مكان¬مند يا مكان¬مندي زمان¬مند» و «عينيت ذهنيت¬پذير يا ذهنيت عينيت¬پذير». هر يك از اين سه معيار دربردارنده كيفيت¬هاي گوناگوني است كه به منظور پاسخگويي به نيازهاي متنوع انسان معاصر، بايستي توامان در طراحي فضاهاي شهري ديده شوند. روش تحقيق اين پژوهش بر مبناي دو شيوه كمي و كيفي بوده، كه به دليل برخورداري پژوهش از بخش¬هاي مختلف، در هر بخش از روش تحقيق متناسب با آن استفاده شده است، كه عبارتند از: روش تحقيق توصيفي- تشريحي، در تدوين فصول كليات و مباني نظري پژوهش، روش تحقيق ميان موردي و تطبيقي در تدوين فصل بررسي تجارب جهاني و از روش تطبيقي براي فصول مرتبط به مورد پژوهشي شامل شناخت، تحليل و طراحي استفاده شده است. بستر تحقيق، محور پياده سپه¬سالار، واقع در منطقه 12 شهرداري و بافت تاريخي شهر تهران مي¬باشد. بر مبناي يافته¬هاي پژوهش، طرح پيشنهادي اين محدوده به 6 حوزه و سكانس (شامل سه حوزه كانوني و سه حوزه خطي) تقسيم¬بندي شده است. طراحي فضا بر مبناي پيشينه تاريخي و بناهاي ميراثي بازمانده از گذشته و همچنين حافظه ذهني كاربران سازماندهي شده است. بر اين اساس بر مبناي نام آشناي «باغ سپه¬سالار» در حافظه ذهني شهروندان، به كاربرد نمادين عناصر آب و گياه در طراحي توجه شده و تمهيد محور آبي در آكس مسير و بهره¬گيري از آبنماها به عنوان عناصر شاخصي كه پيونددهنده بخش¬هاي مختلف طراحي مي¬باشند، استخوانبندي اصلي طرح را شكل مي¬دهد. همچنين معماري بناهاي با ارزش محدوده طراحي، در تعيين الگو براي ساماندهي نما، انتخاب نوع تجهيزات و مبلمان شهري موثر بوده است. از جمله ديگر موارد لحاظ شده در طراحي، تزريق فعاليت¬هاي فرهنگي، تفريحي و پذيرايي، با هدف دستيابي به گوناگوني، همه¬شمولي و مفرح نمودن فضا است. ديگر آن¬كه با تعريف قلمروهاي فعاليتي، تداخلات رفتاري و عملكردي به حداقل رسيده و طيف گوناگوني از رفتارهاي اجتماعي مطلوب در فضا ظهور مي¬يابد. همچنين با در نظرگيري تمهيداتي، آرامش محيطي افراد در فضا تامين شده و با بيش¬تر درگير نمودن كاربران با فضا، دستيابي به حس مطلوب از حضور در مكان محقق مي¬گردد. كلمات كليدي: طراحي محيطي، طراحي شهري، فرهنگ شهري، شهروندي، رفتار، روان¬شناسي محيطي، علوم رفتاري، پياده¬راه سپه-سالار

189042

دانشگاه علم و صنعت ايران

طراحي شهري

دكتر سيد عبدالهادي دانشپور