توانمندسازي اسكان غيررسمي از منظر شهرسازي ايراني- اسلامي نمونه موردي شهرك امام حسين (عليه السلام) (ميان آباد شهر اسلامشهر)

دكتري

اسكان غيررسمي، از پيامدهاي نامطلوب و برنامه¬ريزي نشده شهرنشيني در جهان معاصر است كه به ويژه در نتيجه صنعتي شدن شتابان و نابرابري¬هاي منطقه¬اي شكل گرفته و شهرها و خصوصاً كلان‌شهرهاي كشور را با مسائل عديده¬اي مواجه ساخته است. اين‌گونه سكونتگاه¬ها هرچند جلوه¬اي از فقر را نمايان مي¬سازد، بازتاب كاستي¬ها و نارسايي¬هاي سياست¬هاي دولت و بازار رسمي نيز محسوب مي¬شود. ديدگاه¬ها و راهبردهايي در زمينه ساماندهي اين سكونتگاه¬ها ارائه شده است. با توجه به اين امر كه يكي از مهم¬ترين دغدغه¬هاي شهرسازان ايجاد شهري فارغ از ناامني اجتماعي و طبيعي است و از منظر اسلامي تحقق مديريت مي¬باشد. رشد نامتوازن در شهرها باعث شده تا تحولات و آثار آن باعث رشد بلايا در اين‌گونه جوامع گردد. دين اسلام وعده تحقق چنين شهر و شهرسازي و ضرورت پيشگيري از مفاسد آن را بيان كرده است. به منظور توانمندسازي سكونتگاه¬هاي غيررسمي و يا هر فرآيند مطلوب انساني، مكتب اسلام بر سه مرحله از اين فرآيند كه به صورت جبري طي مي¬شود، تأكيد دارد. پيامبر اسلام مبتني بر اين سه مرحله علم مفيد را واجد سه موضوع اصلي تبيين نموده¬اند؛ آيه ممكنه يا حكمت نظري، فريضه عادله يا حكمت عملي و سنت قائمه يا روش¬ها و اصول پايداري اجتهادي به منظور تجلي ايده¬ها و ايده¬آل¬هاي انسان¬ها در شرايط متنوع زماني و مكاني. اولين مرحله مزبور، شناخت چه به صورت دانشي و چه به صورت بينشي مي¬باشد. به اين صورت كه بايد تشخيص داده شود چه چيزي علم است و چه چيزي جهل، چه چيزي نياز واقعي و تكاملي انسان است و چه چيزي نياز واقعي و تكاملي او نيست. در مرحله دوم كه با عنوان فريضه عادله شناخته مي¬شود، دربرگيرنده احكام و بايدها و نبايدهاي عملي در راستاي دستيابي به اهداف تعيين شده در مرحله اول مي¬باشد و در نهايت مرحله سوم شامل شيوه عملي و اجتهادي انسان است كه در اين مرحله تعيين مصداق در جهان واقعي كه وابسته به مجموع شرايط زماني و مكاني است، مطرح مي¬شود. با توجه به پرسش¬هاي اين پژوهش كه (راهكارهاي مناسب و اجرايي در خصوص توانمندسازي سكونتگاه¬هاي غيررسمي از منظر فرهنگ اسلامي و تجربيات شهرسازي ايراني مطلوب مي¬توان كدام¬ها هستند؟ و چگونه مي¬توان در راستاي ارتقاء هويت شهرسازي (اسلامي- ايراني) و با رويكرد توانمندسازي در عرصه¬هاي كمي و كيفي گوناگون براي بهبود شرايط ساكنين در سكونتگاه¬هاي غيررسمي گام¬هايي برداشت؟) مبتني بر چگونگي است و نه چرايي، روش انتخابي روش تحليل محتواي كيفي در قالب مراحل سه¬گانه معرفي شده مي¬باشد. با توجه به موضوع و مسئله اين پژوهش، دو حوزه اصلي، مؤثر بر مراحل مختلف اين تحقيق خواهند بود كه عبارت‌اند از حوزه «توانمندسازي سكونتگاه¬هاي غيررسمي» و «اصول شهر ايراني- اسلامي» و پژوهش با رويكرد تفسيري- تحليلي به سؤالات در اين دو حوزه پاسخ مي¬دهد. با مرور پژوهش¬هاي پيشين و كسب شناخت اوليه از موضوع پژوهش و نيز تأكيد بر اين موضوع كه مطالعات اسلامي داراي مسير طولي مي-باشند، ديدگاه¬هاي نظري و طولي بودن پارادايم پژوهش مشخص مي¬شود. همچنين با تكيه بر آماده‌سازي و تحليل اطلاعات در شالوده نظري پژوهش، حساسيت¬هاي نظري مشخص شده و الگوي مفهومي اوليه شكل مي¬گيرد. پس از اعتبارسنجي يافته¬هاي پژوهش و كشف چگونگي تحقق يافته¬ها، اطلاعات سازماندهي شده و الگوي مفهومي ترسيم مي-شود و در نهايت به ارائه راهبردهاي مفهومي و راهكاري عملي و اجتهادي پرداخته مي¬شود. كلمات كليدي: توانمندسازي، سكونتگاه غيررسمي، شهرسازي اسلامي، ميان‌آباد اسلام‌شهر.

193907

دانشگاه علم و صنعت ايران

دكتر مهدي حمزه نژاد

شهرسازي

دكتر مصطفي بهزادفر - مهندس عبدالحميد نقره كار