برنامه‌ريزي كاربري زمين در بافت تاريخي شهر يزد با رويكرد آينده پژوهي، مورد مطالعاتي: محله فهادان

كارشناسي ارشد

سرعت روزافزون تغييرات در دهه آغازين قرن 21 منجربه شكل‌گيري عدم قطعيت‌ها در اين عصر شده است. همچنين محيطي با فرصت و تهديد‌هاي گوناگون را پيش روي سيستم‌هاي پويا، داراي ساختارهاي پنهان و چندبعدي همانند شهر قرار داده است. اين تغييرات سريع و عدم قطعيت‌ها در جنبه‌هاي مختلف شهر از جمله كاربري زمين وجود دارد؛ به طوري كه سرعت بالاي تغييرات و پيچيدگي آن منجر به ناكارآمدگي و تحقق پذيري پايين برنامه‌ريزي كاربري زمين بر مبناي روش‌هاي سنتي و دنباله‌روي از گذشته و وضع موجود شده است. از طرفي، هدايت و تلاش براي تاثيرگذاري در جهت تغييرات كاربري زمين هسته اصلي برنامه‌ريزي كاربري زمين را شكل مي‌دهد. هدايت اين تغييرات نيز مستلزم شناسايي و تحليل نيروهاي محرك در محيط پيرامون، روابط آن‌ها و ميزان تاثيرگذاري و تاثيرپذيري آن‌ها است. بنابراين اين پژوهش، رويكرد آينده‌پژوهي را جهت شناسايي و تحليل عوامل و نيروهاي محرك تغيير كاربري زمين و در نهايت برنامه‌ريزي كاربري زمين به كار مي‌گيرد. محله فهادان در بافت تاريخي شهر يزد از جمله نواحي است كه در سال‌هاي اخير با تحولات و تغييرات بسياري در زمينه كاربري زمين روبرو بوده است؛ به طوري كه فرسودگي، متروكه شدن و مهاجرت ساكنانش منجر به تغيير كاربري مسكوني به كاربري‌هاي انبار، حمل و نقل و غيره شد. از طرفي با ثبت محدوده‌اي از آن در مقياس جهاني، اغلب كاربري‌هاي مسكوني به كاربري‌هاي تجاري و گردشگري- پذيرايي همانند: رستوران، سفره‌خانه‌ها و هتل‌ها تبديل شده است. مطابق مطالعات اسنادي و ميداني، در بازه زماني 1388 -1399، درصد سهم تجاري از 1.18 به 4.1 و درصد سهم گردشگري- پذيرايي از 1.41 به 14.6 افزايش يافته است. اغلب اين تغييرات سريع، كنترل نشده، بدون توجه به اصالت و هويت بافت تاريخي و صرفا بر اساس سودآوري اقتصادي مي‌باشد؛ كه مي‌تواند در آينده منجر به فشارهاي محيطي و تهديد شالوده بافت تاريخي و ميرات فرهنگي باشد. بنابراين هدف كلان اين پژوهش ارائه سناريوهاي آينده كاربري زمين در محله فهادان بافت تاريخي يزد و اهداف مرتبه دوم آن تشخيص عوامل كليدي و پيشران‌هاي تغيير كاربري زمين و تعيين الگوي نظام كاربري زمين در مورد مطالعاتي مي‌باشد. در راستاي دستيابي به اين اهداف، شيوه جمع‌آوري داده‌ها مطالعات اسنادي و ميداني است. جهت استخراج عوامل موثر بر تغيير كاربري زمين منابع كتابخانه‌اي مورد مطالعه و بررسي قرار گرفته است و 27 عامل استخراج شده‌اند. پس از آن جهت تشخيص عوامل كليدي و پيشران‌هاي تغيير كاربري زمين در مورد مطالعاتي از تكنيك دلفي و روش تحليل ساختاري در نرم افزار MICMAC استفاده شده است. در آخر جهت دستيابي به هدف اصلي از روش سناريونويسي مبتني بر CIB در نرم افزار Scenario wizard استفاده شده است. نتايج حاصل از تحليل ساختاري نشان مي‌دهد موقعيت مكاني محله فهادان از پيشران‌ها و 9 عامل توان رقابت پذيري بين المللي، فرسودگي بنا، ميزان تقاضا براي هر نوع كاربري يا فعاليت، پيشنهادات طرح‌هاي توسعه شهري فرادست، سوداگري و رانت زمين، نقش غالب اقتصادي شهر يزد، سياست‌هاي دولتي و محلي، دسترسي به شبكه معابر و وابستگي به اقتصاد نفتي از عوامل كليدي تغيير كاربري زمين در محله فهادان مي‌باشد. همچنين نتايج حاصل از سناريونويسي، 4 سناريو بازآفريني حفاظت محور (مطلوب)، سناريو تداوم وضع موجود(بينابين)، سناريو بازآفريني صرفا اقتصادي و تجاري سازي (بينابين) و سناريو متروكه شدن و تخريب بناها و ارزش‌هاي تاريخي (بدبينانه و بحراني) را به عنوان آينده كاربري زمين در محله فهادان ترسيم مي‌كند؛ كه سناريو بازآفريني حفاظت محور با ضريب سازگاري 1 و بيشترين نمره كل اثرات(179)، به عنوان محتمل‌ترين و قوي‌ترين سناريو تعيين شده است. در نهايت نيز 4 راهبرد و 17 سياست ارائه شده است.

207462

دانشگاه علم و صنعت ايران

برنامه ريزي شهري

دكتر رضا خيرادين_ دكتر سمانه جليلي صدرآباد