بررسي سير تطوّر عرفان جمالي در ادب فارسي تا قرن هشتم

ابراهيم رحيمي زنگنه

دانشگاه رازي

زبان و ادبيات فارسي

دكتري

1400/11

چكيده هدف: عرفان جمالي يكي از شاخه‌هاي پُربرگ‌ و بار عرفان اسلامي است. ريشه‌هاي اين جريان عرفاني به ابتداي شكل‌گيري حلقه‌هاي عرفاني در عالم اسلام باز مي‌گردد و در طول قرون چهارم تا هشتم پيروان زيادي را به خود جذب كرده است. با وجود پذيرش اين جريان عرفاني در عالم اسلامي، همچنان زواياي مختلفي از باورها و آراي ايشان ناشناخته مانده است. هدف از پژوهش حاضر اين است كه سير تطوّر تاريخي آراي باورمندان اين جريان عرفاني را بررسي كنيم. روش‌شناسي: در پژوهش حاضر به روش تحليلي_توصيفي، ابتدا براساس متن‌هايي كه وابستگي آنها به عرفان جمالي مسلّم بود، مباني و مؤلّفه‌هاي عرفان جمالي استخراج شده است؛ سپس براساس همان متون، سير تطوّر آراي عرفان جمالي نقد و بررسي شده است. يافته‌ها: در بررسي سير تطوّر عرفان جمالي مشخّص شد كه نخستين بارقۀ باورهاي اين جريان را بايد در قرن سوم هجري جست. از پايان قرن سوم تا قرن هفتم دوران رشد، تثبيت و رواج اين جريان عرفاني است. ابوالحسن ديلمي، احمد غزّالي، روزبهان بقلي شيرازي و فخرالدّين عراقي، عارفاني هستند كه مؤلّفه‌هاي عرفان جمالي را تنظيم كرده‌اند. مؤلّفه‌هايي از قبيل نظام ارزش‌گذارانه در عشق، تبيين علّي عشق، اصالت بخشيدن به زيبايي مادّي در عرفان، رتبه‌بندي عشق، محبّت اكتسابي، تبيين ابزارهاي درك ارزش و توجيه مسألۀ تعويض‌پذيري معشوق از مهمّ‌ترين اين مؤلّفه‌ها هستند. نتيجه‌گيري: براساس يافته‌هاي پژوهش، عارفان جمالي را مي‌توان به دو دستۀ كلّي تقسيم كرد: حلقۀ خلّاق و حلقۀ مدافعان و شارحان. دستۀ اوّل شامل چهار عارفي است كه پيش از اين نام برديم. دستۀ ديگر خود شامل دو گروه هستند: مدافعان باورهاي عرفان جمالي و شارحان آثار حلقۀ خلّاق عارفان جمالي. افرادي همچون ابن خفيف شيرازي، عين‌القضات همداني و عزّالدّين عطايي در شمار حلقۀ مدافعان عرفان جمالي هستند و افرادي از قبيل جامي، عزّالدّين محمود كاشاني، ملاعليجان، محمّد چشتي و... در شمار شارحان عرفان جمالي هستند.

209911

دانشكده ادبيات و علوم انساني

دانشگاه رازی کرمانشاه

وحيد مبارك،عيسي نجفي

ابراهيم رحيمي زنگنه