استفاده از فنون تصميم‌گيري چندمعياره در اولويت‌بندي عوامل تخريب و راه‌هاي كنترل آن‌ در مراتع شهرستان فريدن

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

علوم و مهندسي مرتع

كارشناسي ارشد

چكيده منابع طبيعي بالاخص جنگل‌ها و مراتع از مهم‌ترين سرمايه‌هاي طبيعي يك كشور محسوب مي‌شوند. متاسفانه امروزه اين منابع به دليل مشكلات مديريتي و گاهي ساختاري و قانوني در كنار مسائل اقتصادي و اجتماعي و عوامل طبيعي رو به انهدام و نابودي گذاشته است. انجام عمليات مديريتي مناسب جهت حفظ و احياي اين اكوسيستم‌هاي باارزش مي‌تواند زمينه‌ساز بهره‌برداري مستمر از آن را فراهم آورد. هدف از اين تحقيق شناسايي و اولويت‌بندي عوامل موثر در تخريب مراتع شهرستان فريدن و ارائه بهترين راه‌كارهاي مديريتي جهت جلوگيري يا كاهش اثرات مخرب بر اين اكوسيستم‌هاي طبيعي با استفاده از روش تحليل تصميم‌گيري چندمعياره مي‌باشد. ابتدا عوامل تخريب و روش‌هاي جلوگيري از تخريب مراتع در شهرستان با استفاده از بررسي منابع، بازديد ميداني و نظر متخصصين حوزه منابع طبيعي بر اساس معيارهاي مديريتي، اقتصادي، اجتماعي و طبيعي شناسايي شد. در مجموع 30 عامل مؤثر در تخريب مربوط به مسائل مديريتي (13 گزينه در 4 گروه دام و دامداري، تغيير كاربري، اداري و تشكيلاتي و قانوني)، اقتصادي (7 گزينه در 2 گروه شرايط اقتصادي منطقه و شرايط اقتصادي بهره‌بردار)، اجتماعي (6 گزينه) و طبيعي (4 گزينه) و 21 راهكار جلوگيري از تخريب و بهبود شرايط كنوني در قالب معيارهاي مديريتي (15 گزينه)، اقتصادي (4 گزينه) و اجتماعي (2 گزينه) شناسايي شدند. سپس به منظور انتخاب گزينه‌هاي نهايي و مقايسه نظرات كارشناسان و بهره‌برداران اقدام به مصاحبه با كارشناسان و متخصصين فني حوزه منابع طبيعي و دامداران خبره و آگاه منطقه از طريق توزيع پرسش‌نامه طيف پنج گزينه‌اي ليكرت گرديد. روايي پرسش‌نامه با استفاده از نظرات متخصصان و پايايي آن بر اساس ضريب آلفاي كرونباخ به دست آمد. سپس داده‌هاي حاصل با استفاده از نرم‌افزار SPSS و آزمون‌هاي توصيفي و استنباطي مورد تجزيه و تحليل قرار گرفتند و در نهايت با ادغام نظر كارشناسان و دامداران ميانگين وزني هر يك از گزينه‌ها نيز به دست آمد. گزينه‌هايي كه ميانگين وزني بيشتري داشتند به عنوان گزينه‌هاي اصلي انتخاب و با استفاده از روش تحليل سلسله مراتبي رتبه‌بندي شدند. بدين منظور پرسش‌نامه تحليل سلسله‌ مراتبي (AHP) تدوين و ارزش وزني معيارها و گزينه‌ها طبق نظرات 10 نفر از خبرگان حوزه منابع طبيعي استان اصفهان تعيين و با استفاده از نرم‌افزار Expert Choice تحليل شد. روايي پرسش‌نامه خبره با استفاده از نظر سه متخصص با تجربه و پايايي آن بر اساس نرخ ناسازگاري تعيين شد. بر اساس يافته‌هاي اين پژوهش، قيمت بالاي علوفه از بين عوامل اقتصادي با وزن 21/0، تغيير كاربري مرتع به زراعي از بين عوامل مديريتي با وزن 20/0، تعداد زياد بهره‌برداران و دامداران از بين عوامل اجتماعي با وزن 17/0 و خشكسالي در ميان عوامل طبيعي با وزن 09/0 به عنوان مهمترين عوامل تخريب مراتع شهرستان فريدن بودند. همچنين ايجاد معيشت‌هاي جايگزين و تامين علوفه و نهاده‌هاي دامي با قيمت مناسب از بين عوامل اقتصادي به ترتيب با وزن 29/0 و 16/0، كنترل ظرفيت چرا، و تسريع رسيدگي به پرونده‌هاي تخلفات در منابع طبيعي از بين عوامل مديريتي به ترتيب با وزن 23/0 و 13/0 و استفاده از تجربه و دانش بومي بهره‌برداران از بين عوامل اجتماعي با وزن 09/0 به عنوان بهترين راهكارهاي مديريتي تعيين شدند. اين مطالعه اهميت نقش عوامل اقتصادي را چه در زمينه تخريب و چه در زمينه جلوگيري و كنترل تخريب نشان داد. در نتيجه لازم است در مديريت منابع طبيعي، مسائل اقتصادي مورد توجه جدي تصميم‌گيران قرار گيرند.

220394

مديريت مرتع

مهندسي منابع طبيعي

دانشگاه صنعتي اصفهان