ارزيابي اثر چشم انداز كشاورزي – جنگلي بر تركيب جوامع پرندگان (مطالعه موردي: منطقه سنبل رود استان مازندران)

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

علوم و مهندسي محيط زيست

كارشناسي ارشد

تغييرات كاربري اراضي بر تنوع زيستي و نقش آن در عملكرد اكولوژيكي در سراسر جهان تأثيرات منفي زيادي داشته است. يكي از مناطقي كه در ايران با سطح بالايي از تركيب كاربري¬هاي مختلف انساني و تغييرات مترتب بر آن مواجه بوده است اكوسيستم¬هاي طبيعي شمال ايران به-ويژه جنگل¬هاي هيركاني است. براي حفظ تنوع زيستي و حفاظت از زيست¬مندان جنگل‌هاي هيركاني، لازم است واكنش گونه‌ها به الگوي كاربري اراضي در اين منطقه به دقت بررسي شود. در پژوهش حاضر تأثير انواع كاربري اراضي انساني (باغ، كشاورزي، مسكوني) و طبيعي (جنگل) بر غنا و تركيب جوامع پرندگان در منطقه سنبل¬رود شيرگاه استان مازندران مورد ارزيابي قرار گرفت. بدين منظور ابتدا 75 واحد چشم-انداز با ابعاد 1200 × 1200 متر در منطقه انتخاب شد. متغيرهاي مستقل محيطي (سنجه¬هاي هر يك از كاربري اراضي، مساحت بلوك¬هاي مناطق مسكوني و طول جاده) در اين واحدها اندازه¬گيري شد. هر واحد چشم¬انداز به 9 واحد كوچكتر نمونه¬برداري از پرندگان، هر كدام با ابعاد 400 × 400 متر تقسيم و اطلاعات حضور/ عدم حضور پرندگان در طي بررسي¬هاي ميداني به مدت يك ماه و نيم از اول ارديبهشت تا پانزدهم خرداد جمع¬آوري شد. نقشه كاربري اراضي منطقه با استفاده از تصاوير سنتينل 2 سال 2022 بر اساس طبقه¬بندي به روش جنگل تصادفي در نرم¬افزار R تهيه شد. پس از طبقه¬بندي و شناسايي كلاسه¬هاي پوشش / كاربري تعداد 15 سنجه¬ سيماي سرزمين براي هر يك از سلول¬هاي واحدهاي چشم-انداز 1200 متري محاسبه شد. محاسبه سنجه¬هاي سيماي سرزمين براي سه تيپ پوشش / كاربري عمده منطقه شامل كشاورزي، باغات و جنگل در نرم¬افزار R با استفاده از پكيج LandscapeMetrics انجام شد. با توجه به همبستگي بالاي سنجه¬ها، تحليل تجزيه به مؤلفه¬هاي اصلي (PCA) براي هر كاربري بصورت جداگانه انجام گرفته و سه مؤلفه اول به عنوان مؤلفه¬هاي اصلي پوشش / كاربري اراضي مؤثر بر غنا و تركيب جوامع پرندگان در تحليل¬هاي بعدي مورد استفاده قرار گرفتند. همچنين بر اساس نقشه گوگل استريت¬مپ منطقه مجموع طول جاده و مساحت مناطق مسكوني در هر واحد چشم¬انداز محاسبه شد. براي بررسي اثر متغيرهاي محيطي بر غناي پرندگان در واحدهاي مطالعاتي از دو مدل رگرسيون خطي تعميم يافته (GLM) و جنگل تصادفي (RF) استفاده شد. براي بررسي اثر متغيرهاي محيطي بر تركيب جوامع پرندگان از روش تحليل افزونگي (RDA) استفاده شد. بر اساس نتايج بدست آمده در مجموع 33 گونه پرنده جوجه¬آور متعلق به 19 خانواده در منطقه شناسايي شد. نتايج نشان داد كه در مدل GLM متغيرهاي مساحت مناطق مسكوني، مؤلفه اول باغ، مؤلفه دوم باغ و طول جاده و در مدل RF مؤلفه اول جنگل، مساحت مسكوني، مؤلفه اول باغ و مؤلفه اول كشاورزي بيشترين اثر را بر غناي پرندگان منطقه دارند. بر اساس منحني¬هاي پاسخ دو مدل با افزايش تراكم لكه¬هاي باغي و كاهش لكه¬هاي جنگلي (تكه تكه شدگي جنگل) غناي پرندگان افزايش يافت. همچنين با افزايش كاربري¬هاي انسان¬ساز نظير جاده و مناطق مسكوني غناي پرندگان كاهش يافت. بر اساس تحليل RDA گونه¬هايي نظير چرخ ريسك بزرگ (Parus major)، گنجشك خانگي (Passer domesticus)، گنجشك درختي (Passer montanus)، كلاغ ابلق (Corvus cornix)، زاغي اوراسيايي (Pica pica) و دم¬جنبانك ابلق (Motacilla alba) بيشتر بعنوان گونه¬هاي رايج در هر سه كاربري حضور داشتند. همچنين حضور گونه¬هايي كه انتظار مي¬رود به¬صورت اختصاصي در مناطق جنگلي ديده شوند مانند كمركولي جنگلي (Sitta europaea)، داركوب خالدار بزرگ (Dendrocopos major) و داركوب سبز (Picus viridis) در خلال گراديان مؤلفه اول و دوم باغي كه نشان¬دهنده تجمع لكه¬هاي باغي هستند توجيه شدند. به¬طور كلي پژوهش حاضر نشان مي¬دهد كه تمايل غناي گونه¬اي پرندگان به اكوتون¬ها و حاشيه¬هاي لكه¬هاي جنگلي در كاربري¬هاي ناهمگن مانند جنگل- باغ و جنگل- كشاورزي بيشتر بود. با توجه به افزايش تغيير كاربري اراضي در سال¬هاي اخير خصوصا افزايش قابل توجه كاربري باغ و نفوذ آن به حاشيه و درون لكه¬هاي جنگلي و نقش عملكردي آن به عنوان اكوتون، اگرچه غناي گونه¬اي افزايش يافته است اما ادامه اين روند مي¬تواند به افزايش اثر حاشيه، افزايش حضور گونه¬هاي عمومي و كاهش گونه¬هاي تخصصي در مناطق جنگلي هيركاني منجر شود. بر اساس نتايج پژوهش حاضر لازم است اقدامات مديريتي سرزمين به منظور جلوگيري از تخريب زيستگاه¬هاي جنگلي و متعاقب آن تغيير تركيب جوامع زيستي منطقه صورت گيرد.

223175

مديريت و حفاظت تنوع زيستي

مهندسي منابع طبيعي

دانشگاه صنعتي اصفهان