ريشهيابي تفاوتهاي ملاصدرا و علامه مجلسي در شرح آنان بر كتاب التوحيد اصول كافي

دكتري

كتاب التوحيد اصول كافي حاوي زبده‌ترين معارف توحيدي شيعه است كه شروح مختلفي بر آن نوشته شده است كه از مهم‌ترين آنها شرح ملاصدرا و علامه مجلسي است. رساله حاضر به روش توصيفي- تحليلي به ريشه اختلافات اين دو شرح در رويكرد، روش و استدلال پرداخته است. مباني مورد نظر شارحان، هدف، جايگاه و حدود عقل، نقل، كشف و تأويل نزد ايشان در اختلافات مذكور مؤثر بوده است. ملاصدرا رويكردي مسئله محور به روايات دارد. در شرح او تقريبا تمامي مضامين روايي با رويكرد و روش عقلي- فلسفي و استدلال‌هاي مبتني بر مباني وجودشناسانه او تبيين شده‌اند. علت اتخاذ چنين رويكرد، روش و استدلالهايي از سوي وي اين امور است: اولا داشتن مباني و منظومه منسجم و جامع حكمت متعاليه با محوريت اصالت وجود سبب شده است تا توان تبيين فلسفي مسائل توحيدي مندرج در روايات براي ملاصدرا فراهم گردد. ثانيا هدف او تعمق در معاني روايات با استفاده از تعقل فلسفي است. ثالثا نزد وي عقل داراي جايگاه و حدود وسيعي در فهم آيات و روايات و طريق موثق در وصول به حق است و شريعت حق و معارف يقيني منطبق هستند. بخش ديگري از روايات با رويكرد و روش فلسفي- عرفاني و گاه تأويلي توسط ملاصدرا شرح شده است كه ريشه آن در جايگاه و حدود كشف و عرفان نزد او است. از نظر وي كشف حقيقي و عقل متحدند و عقل نظري و عملي در آخرين درجات كمالي كه مرتبه فناي مورد نظر عرفا است اتحاد پيدا مي‌كنند. از اين رو شرح او سرشار از تبيين بر اساس مباني مصبوغ به عرفان و نظرات عرفا است. او با بهره‌گيري از اين مباني و قائل شدن به مراتب رسوخ در علم، درجاتي از تاويل را نزد خويش يافته و بر اساس ضوابطي نظير جامعيت تشبيه و تنزيه، مراقبت از موازين عقلي و تناسب با معنا تأويلاتي دارد. در بخش اختلافات علامه مجلسي با ملاصدرا، غلبه رويكرد و روش تعريفي- توصيفي و نقلي در شرح علامه مهمترين اختلاف است. ريشه اين رويكرد و روش در چند چيز است: اولا هدف او مقابله با جريانات فكري انحرافي با كمك آيات و روايات، حل معضلات الفاظ، كشف مخيبات آن و نقل نظرات افاضل است. ثانيا با وجود اعتقاد او به عقل به عنوان ابزار معرفت و گرايشاتي كه به ملاصدرا دارد اما حدود و مواضع بهره‌مندي از آن بسيار محدودتر از آن چيزي است كه نزد صدرا است. از اين رو رويكرد و روش علامه متناسب با اين نگاه در مواضع مختلف شامل نقلي صرف، عقلي- نقلي و عقلي- فلسفي است. ثالثا به سبب عدم پذيرش مباني عرفاني از جمله وحدت وجود و رشحه بودن خلق، شرح او عاري از رويكرد و روش عرفاني است. نيز انحصار امكان تاويل در معصومين عليهم السلام مانع اتخاذ روش تاويلي از سوي او شده است. نگاه نقلي غالب در شرح وي خصوصا در اثبات توحيد و اوصاف الهي مي‌تواند پيامدهاي نامطلوب اخبارگرايي افراطي در اين عرصه را به دنبال داشته باشد و توان تبيين عقلي چنين موضوعاتي را از جريان تفكر شيعي در برابر شبهات و فرق ضاله بكاهد.

227261

دانشگاه اصفهان

حكمت متعاليه

علي ارشدرياحي , محمدمهدي مشكاتي