تزريق رطوبت درياچه جازموريان و تأثير آن بر ريزگردهاي منطقه

دكتري

يكي از مشكلات و مسائل مطرح در شرق كشور پديده گردوغبار است. خشك‌سالي و ديگر عوامل انساني باعث شده بستر خشك درياچه جازموريان ازجمله فعال¬ترين منابع توليدكننده گردوغبار¬ باشد. سؤالي كه در اينجا وجود دارد اين است با توجه به پيشينه موجود از درياچه، ميزان و شدت پديده گردوغبار در شرايط احياء درياچه چگونه خواهد بود. همواره بازسازي محيط‌هاي ديرينه براي محققان ژئومورفولوژي جذاب و در تحليل رونديابي¬ها و رويكرد مكانيسم سيستم‌هاي محيطي راهگشا بوده است. در راستاي نيل به اين هدف سعي شده است شرايط گذشته را بازسازي كرده و به نتايج ناشي از شرايط گذشته محيطي دست‌يابيم تا احتمال امكان احياي چاله جازموريان و اثر تغييرات محيطي در ايجاد يا كنترل ريزگردهاي شرق كشور با ارائه مدلي تجربي و طرح يك سيستم ديناميك روشن گردد. در اين پژوهش براي شبيه¬سازي محيط¬هاي طبيعي از رويكرد مهندسي معكوس محيطي استفاده مي‌شود. در مهندسي معكوس محيطي شرايط گذشته بازسازي و بر اساس آن امكان نحوه عملكرد سيستم روشن مي‌شود. در مواجه با محيط طبيعي با سيستم¬هاي پيچيده¬اي روبرو هستيم كه به‌عنوان مجموعه¬اي از اجزاء مرتبط باهم، پيوسته تغييرات در عناصر وابسته به سيستم را ارزيابي و خود را با شرايط جديد سازگار مي‌كنند. بنابراين براي بازشناسي سيستم¬هاي محيطي روشي نياز است كه بتواند پويايي در مكانيسم و الگوريتم عملكردي سيستم را به ما نشان دهد. پژوهش حاضر بر اساس ديدگاه آنتروپوسن مطرح و ضمن بررسي عناصر سرزميني- اقليمي بر مبناي اصول تجربي عيني و فراعيني و با استفاده از روش پويايي‌شناسي سيستم سعي در دستيابي به اهداف خود دارد. ازاين‌رو در اين مطالعه، با استفاده از مدل‌سازي سيستم¬هاي ديناميك، مدلي براي بررسي فعل‌وانفعالات پيچيده در سيستم احياء درياچه جازموريان با لحاظ مجموعه عوامل مؤثر، توسعه داده شد. اين مطالعه با توسعه يك مدل پويا براي ارزيابي بازسازي سيستم درياچه جازموريان سه موضوع: الف) بازسازي شرايط محيطي درياچه جازموريان براي درك واكنش احتمالي شاخص ريزگردها. ب) شبيه‌سازي شرايط محيطي درياچه جازموريان در دوره‌اي كه سطوح مختلف آب را تجربه كرده است. ج) ارزيابي سناريوهاي شرايط گذشته و معرفي مؤثرترين حالت سيستم در برابر تغيير سطح درياچه. را هدف خود قرار داده است. سيستم‌هاي ديناميك كه متكي به داده‌هاي محيطي زمان حال است با طبقه‌بندي متغيرها و بر اساس نظريه كياس در نرم‌افزار Vensim اين امكان را فراهم مي‌آورد تا الگوريتم ديناميك روابط بين متغيرها و نحوه وابستگي آن‌ها با استفاده از مدل‌سازي "سيستم¬هاي پويا" امكان‌پذير و با محدوديت‌هاي سيستم‌هاي استاتيك مواجه نباشد. در اين پژوهش با استفاده از داده‌هاي ِDem10 متري، تحليل اسناد مكتوب و داده‌هاي ميداني، به بازسازي فضاي محيط گذشته چاله جازموريان مبادرت شد. همچنين جهت مدل¬سازي سيستم محيطي از داده¬هاي سينوپتيك ايستگاه¬هاي هواشناسي، تصاوير ماهواره¬اي و متغيرهاي سطح زمين استفاده شد. به‌منظور آينده‌نگري و كاهش مشكلات بر اساس محتمل شدن احياء درياچه جازموريان، سناريوهاي مختلفي بر مبناي شرايط گذشته و پيشينه تراز آبي درياچه جازموريان و تغييرات محتمل نيروهاي محيطي در سه حالت مختلف تدوين شد. نتايج حاصل نشان داد كه سطح درياچه جازموريان، در كنترل عوامل محيطي مهم‌ترين نقش را دارد و تزريق رطوبت از طريق احيا و پايداري سطح 390متري(سطح دريا) از درياچه به‌عنوان كارآمدترين سياست ممكن در راستاي كنترل گردوغبارها قادر است متوسط ساليانه گردوغبار را بيش از 75 درصد كاهش دهد. بر اساس مدل سيستم‌هاي ديناميك از ميان ده‌ها عامل و متغير محيطي، آستانه‌هاي كنترل گردوغبارهاي منطقه تنها با كنترل حجم درياچه با سطحي معادل 7000كيلومترمربع ، امكان‌پذير خواهد بود. استفاده از مهندسي معكوس محيطي در اين پژوهش اثبات مي¬كند در بسياري از موارد مي¬توان با كنترل حساس‌ترين عامل تأثيرگذار در محيط مكانيسم سيستم را تغيير داد تا محيط به شرايط هدف برسد و در جهت حل مسئله، سياست مدنظر را اعمال كرد. همچنين طرح مهندسي معكوس محيطي به‌عنوان يك ديدگاه قابل‌تأمل در حوزه محيط‌شناسي مي¬تواند در بسياري از مسائلي كه امروزه با آن مواجه هستيم از طريق مطالعه محيط به‌عنوان يك سيستم پيچيده و بازسازي حالت ايده آل آن در گذشته، راهگشا باشد.

228003

دانشگاه اصفهان

سعيد جهانيان

ژئومورفولوژي

محمدحسين رامشت