تبيين و طراحي مدل مفهومي كتابخانه هوشمند

دكتري

كتابخانه‌هاي آينده با آنچه در حال حاضر مشاهده مي‌شود، بسيار متفاوت خواهند بود. مفهوم كتابخانه هوشمند مي‌تواند به عنوان يك نام جديد و مناسب براي آنها باشد. كتابخانه هوشمند يك گزينه براي ماندن در بازي و دفاع از دارايي‌هاي اساسي كتابخانه در جامعه هوشمند آينده است. هدف اصلي پژوهش حاضر طراحي مدل مفهومي كتابخانه هوشمند است. افزون بر اين، به تبيين مفهومي كتابخانه هوشمند، شناسايي ابعاد و عناصر آن بر اساس مرور منابع، و اولويت‌بندي ابعاد و عناصر بر اساس ديدگاه متخصصان مي‌پردازد. در اين پژوهش براي تبيين مفهومي كتابخانه هوشمند از روش پژوهش اسنادي، و براي شناسايي ابعاد و عناصر كتابخانه هوشمند براساس مرور منابع از روش فراتركيب استفاده شد. همچنين جهت اولويت‌بندي ابعاد و عناصر از روش دلفي و مصاحبه نيمه‌ساختاريافته استفاده شد. پس از شناسايي اين ابعاد و عناصر، جهت اعتبارسنجي، مدل مفهومي كتابخانه هوشمند ترسيم و در اختيار خبرگان قرار گرفت. جامعه آماري جهت تبيين مفهومي كتابخانه هوشمند شامل 1300 مقاله شناسايي شده در پايگاه‌هاي استنادي اسكوپوس، وب‌آوساينس، و پايگاه‌هاي اطلاعاتي ساينس دايركت، اشپرينگر، وايلي، امرالد، آي‌اي‌اي اي، تيلور اَند فرانسيس، پروكوئست، ابسكو، جي استور، سيج، اي‌سي‌ام، و اريك بود كه در نهايت 78 مقاله مورد تحليل و بررسي قرار گرفت. جامعه آماري روش فراتركيب 1800 عنوان مدرك علمي مرتبط با كتابخانه هوشمند بازيابي شده از پايگاه‌هاي علمي معتبر بدون محدوديت زماني و زباني بود. پس از حذف عناوين تكراري و مقالات غير مرتبط، در نهايت تعداد 194 عنوان مقاله جهت شناسايي ابعاد و مولفه‌هاي كتابخانه هوشمند مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت. تحليل محتواي متون نيز با كمك نرم افزار مكس كيودا انجام شد. براي شناسايي و اولويت‌بندي ابعاد و عناصر كتابخانه هوشمند 20 نفر انتخاب شدند. در نهايت نيز مدل جهت اعتبارسنجي در اختيار 5 نفر از متخصصان قرار گرفت. نتايج پژوهش نشان داد كه رشد مقالات در حوزه كتابخانه هوشمند در طول سال‌هاي اخير رشد چشمگيري داشته است. از آنجا كه كتابخانه هوشمند حوزه پژوهشي جديد و يك مفهوم در حال تكامل است، تعاريف بسياري از اين مفهوم ارائه شده است و افراد با رويكردهاي متفاوتي به آن نگاه كرده‌اند. همچنين نتايج نشان داد در كشور ما توجه چنداني به مفهوم كتابخانه هوشمند صورت نگرفته است. يافته‌هاي مرحله فراتركيب نشان داد، ابعاد كتابخانه‌هاي هوشمند شامل ابعاد فناوري، خدمات، افراد، منابع، مكان، حكمراني و مديريت، مسائل حقوقي، اخلاقي، اجتماعي، فرهنگي، و سياسي، و نوآوري و خلاقيت است. اگرچه فناوري، به عنوان عامل اصلي و زيرساخت كتابخانه هوشمند است، اما بايد اين نكته را مدنظر قرار داد كه در طراحي و اجراي يك كتابخانه هوشمند، بايد به نيازها، امكانات و تجهيزات موجود و بودجه مورد نياز توجه شود. هر كتابخانه ممكن است نيازها و منابع مختلفي داشته باشد كه بايد مورد توجه واقع شوند. در نتيجه، پياده‌سازي كتابخانه‌هاي هوشمند نيازمند يك رويكرد چند بعدي است كه اجزاي كليدي مختلفي را در بر مي‌گيرد. اين نكته قابل ذكر است كه اولويت‌ها و نياز هر كتابخانه‌اي تعيين مي‌كند كه از كدام نوع فناوري‌ها, خدمات، منابع، يا مكان و محيطي استفاده نمايد و با توجه به محدوديت‌هاي بودجه و نيروي انساني به كدام بعد از كتابخانه هوشمند بپردازد.

228272

دانشگاه اصفهان

حسين كارشناس نجف آبادي

علم اطلاعات و دانش شناسي - بازيابي اطلاعات و دانش

مهرداد چشمه سهرابي