بررسي تطبيقي شخصيت حضرت ادريس در منابع اسلامي و يهودي مسيحي

كارشناسي ارشد

حضرت ادريس (ع) يكي از پيامبران والامقامي است كه در قرآن كريم تنها دوبار آن هم به صورت گذرا و كوتاه از او ياد شده است و اطلاعات چنداني به مخاطب نمي‌دهد. در قصص الانبيا درباره سرگذشت زندگي وي قصه‌ها و داستان هاي مختلف و بعضا باور ناپذير وجود دارد كه به نظر مي‌رسد در گذر زمان با افسانه و تخيلات گوناگون همراه شده است. از اين جهت اطلاعات كمي درباره زندگي و شخصيت ايشان وجود دارد. بسياري از مفسران آيه «و رفعناه مكانا علياً» را عروج جسماني و روحاني ايشان دانسته‌اند و به زنده بودن ايشان در آسمانها تعبير نموده‌اند. برخي روايات جايگاه ايشان را آسمان ششم و برخي ديگر آسمان چهارم دانسته‌اند. و اين دست مايه‌اي براي پرداختن به داستان‌هاي گوناگون درباره زندگي و صعود ايشان به آسمان شده است. سنت اسلامي ادريس نبي را با شخصيت كتاب مقدس، خنوخ بن يارد يكي دانسته است. خنوخ يكي از پيامبران والامقامي مي‌باشد كه در كتب مقدس از او به بزرگي ياد شده است. بسياري از ابعاد شخصيتي كه درباره حضرت ادريس ديده مي‌شود، در خنوخ نيز ديده مي‌شود. پيامبري كه نزديك به سه قرن با خداوند در حال راز و نياز عبادت به درگاه الهي بود. سير و سلوك او با خداوند از وي شخصيتي ويژه در متون عهديني به تصوير كشيده است.ايمان كامل او، عشق ورزي و رضايت خداوند را براي او كسب كرده بود و براي وي حكمت و دانايي را به ارمغان آورده بود. راهي كه وي پيمود الگويي، براي همه نسل ها شد و در آخر« هم ديگر نبود زيرا خدا او را گرفت» و به نزد خود برد.آنچه كه درباره شباهت شخصيت خنوخ و ادريس قابل توجه است اين است كه حضرت ادريس در طول زمان حضرت آدم و قبل از طوفان نوح مي‌زيسته، همان دوراني كه طبق پيدايش خنوخ مي‌زيسته است. بايد خاطر نشان كرد اسفاري به خنوخ نسبت داده شده است كه جزو كتب غير قانوني اهل كتاب مي‌باشد و مطالعه آنها كمك شاياني به شخصيت خنوخ ميكند. يكي از اعجاز اين اسفار تقسيم بندي سالها و ماه‌ها و هفته‌ها و روز و ساعت‌ها و تقويم 365 روزه و حساب سال كبيسه آن هم در زماني كه علم وجود نداشت و با گذشت قرنها و پيشرفت علم و تكنولوژي در علم نجوم هنوز از اعتبار و درستي برخوردار است. علاوه بر آن در بررسي شخصيت ادريس (ع) در منابع تاريخي اسلامي شخصيتي به نام هرمس حكيم وجود دارد كه بسياري از دانشمندان معتقدند همان ادريس نبي مي‌باشد. در منابع يوناني قديم هرمس فرزند آغاثاذيمون(شيث) معرفي شده است. بعد از ظهور اسلام با ترجمه متون يوناني و سرياني در قرن دوم و سوم هجري به عربي مسلمانان با هرمس و نوشته‌هاي منسوب به او آشنا شدند و چون برخي از حكماي يونان هرمس را همان خنوخ كتاب مقدس مي‌دانستند، مسلمان به استناد برابري خنوخ و ادريس نبي طبق برخي از روايات موجود، يكساني اين سه شخصيت در اذهان برخي از عالمان و تاريخ نويسان مسلمان شكل گرفت. گرچه در يونان هرمس‌هاي زيادي وجود داشت كه صاحبان علم و حكمت بودند اما سرآمد تمام علوم را به هرمس الهرامس (هرمس حكيم) كه قبل از توفان مي‌زيست نسبت ‌دادند. هرمس نزد مسلمانان پيامبري حكيم، اهل علم و فن موسس حكمت علوم مخصوصا نجوم، كيميا و طب محسوب مي‌شود و بسياري از اختراعات مخصوصا اختراع خط را به او نسبت مي‌دهند با جستجو در كتب عهديني نامي از هرمس ديده نمي‌شود. در زمان صدر اسلام نيز نام هرمس وجود ندارد. بايد خاطر نشان كرد كه در بررسي كتاب مقدس و ديگر كتب يهودي و مسيحي نام ادريس نبي ديده نمي‌شود هرچند اين نام قبل ازظهور اسلام در نامگذاري بر مردم رواج داشته است و طبق گزارشات تاريخي جمعي از اهل لغت ريشه كلمه «ادريس» را حبشي و شامي مي‌دانند. در واقع منابع عهديني يهودي مسيحي صرفا به شخصيت خنوخ پرداخته‌اند. اما در منابع اسلامي در بسياري موارد حضرت ادريس (ع) و خنوخ را با هم نام بردهاند و در گزارشاتي قائل به وحدت اين دو شخصيت شدند. گرچه در برخي ازتفاسير اسلامي درباره يكساني اين دو شخصيت اتفاق نظر وجود ندارد و درباره اين موضوع سكوت كردهاند. بيشتر منابع تاريخي معتقد به يكساني اين دو شخصيت هستند. آنچه به طور قطع ميتوان گفت، تشابه و نزديكي فراوان وجوه شخصيتي حضرت ادريس (ع) و خنوخ باور يكي بودن اين دو شخصيت را تقويت ميكند. از اين جهت نويسنده در اين پژوهش سعي كرده است بر اساس نقد و بررسي گزارشهاي موجود در منابع اسلامي و يهودي مسيحي با رويكرد تطبيقي به وجوه شخصيتي حضرت ادريس (ع) نزديك شود.

230418

دانشگاه اصفهان

حامد نظر پور

علوم قرآن و حديث

مهدي لطفي