مطالعه تاكسونومي و الگوهاي تكاملي سرده Rubus L. در ايران

دكتري

غرب آسيا، با رشته كوه¬هاي مرتفع و پناهگاه¬هاي يخبندان، به عنوان يك كانون تنوع زيستي براي گونه‌هاي مختلف گياهي، از جمله سرده پيچيده Rubus و زيرسرده Rubus مي¬باشد. با وجود اين اهميت، درك ما از فرآيندهاي تكاملي شكل دهنده اين گروه در منطقه محدود بوده است. پژوهش حاضر از يك رويكرد يكپارچه تركيبي از فلوسايتومتري، توالي‌يابي سنگر دو ناحيه پلاستيد، ژنوتيپ ريزماهواره‌اي و توالي‌يابي DNA مرتبط با مكان‌هاي هضم مضاعف براي توصيف الگوهاي تكاملي و تنوع در برامبل‌هاي آسياي غربي استفاده شده است. چهار گونه ديپلوئيد و دو گونه تتراپلوئيد جنسي شناسايي شد كه تنوع باقي‌مانده شامل تترا و تريپلوئيد آپوميكتيك كه بيشتر متعلق به R. ser. Discolores مي¬باشند. و هيبريدهاي پنتاپلوئيد جنسي/هيبريدوژن مشتق شده از R. caesius مي¬باشد.Rubus dolichocarpus براي اولين بار در اين پژوهش به عنوان ديپلوئيد گزارش شده است، به عنوان يك جد مهم براي بسياري از پلي¬پلوئيدها ظاهر شد. بيشتر ژنوتيپ‌هاي آپوميكتيك به صورت محلي پراكنده بوده و تنها سه ژنوتيپ دامنه بسيار وسيعي از ارمنستان تا قرقيزستان و از گرجستان تا ايران را نشان داده است. اين ژنوتيپ‌ها احتمالاً منشأ اروپايي باستاني (پليستوسن) دارند و احتمالاً پايه‌هاي تكامل آپوميكت‌ها را در غرب آسيا گذاشته‌اند، كه تنوع آن‌ها متعاقباً با مشاركت ژنتيكي گونه‌هايي كه توليدمثل جنسي دارند تقويت شدند. نشانگرهاي DNA، منشأ آسياي غربي Rubus armeniacus را تاييد كردند، گونه‌اي مهاجم مهم در سطح جهاني، اما در محدوده بومي آن نادر است. اولين رخداد بومي اين گونه بر اساس ژنوتيپ ريزماهواره¬اي گزارش شده است. يافته‌ها به پر كردن شكاف‌هاي موجود در درك تكامل و تنوع زيرسرده Rubus در غرب آسيا كمك مي‌كند. طبق يافته¬هاي فوق و همچنين مطالعات ميداني و نمونه‌هاي هرباريومي، در ايران چهار گونه جنسي كه دو گونه از آن¬ها ديپلوئيد (R. dolichocarpus و R. ulmifolius) و دو گونه تتراپلوئيد (R. caesius و R. glandulosus) شناسايي شده است. سه هيبريد اوليه (شامل R. dolichocarpus × R. ulmifolius؛ R. dolichocarpus × R. glandulosus و R. caesius × R. ulmifolius) از اين گونه‌هاي جنسي نيز شناسايي شده¬ است. بقيه تنوع Rubus در ايران با آپوميك¬هاي پلي¬پلوئيدي (R. ser. Discolores) نشان داده مي¬شود. اين گونه‌ها و تاكسون‌ها عمدتا در منطقه جنگل¬هاي هيركاني وجود دارند اما دو گونه R. ulmifolius agg. و R. caesius علاوه بر منطقه هيركاني در ساير نقاط ايران از جمله غرب و مركز ايران پراكنش دارند. مطالعه ريخت‌شناسي دانه گرده برخي تاكسون‌هاي غرب آسيا و اروپا با روش استوليز با ميكروسكوپ نوري انجام گرفت و نتايج نشان داد كه همگي سه شياره، جورقطب، در نماي استوايي دايره¬اي و در نماي قطبي بيضوي شكل هستند. اندازه گرده گونه‌هاي ديپلوئيد كوچك و متوسط هستند و در تاكسون‌هاي پلي¬پلوئيد همگي اندازه متوسط دارند و بين سطوح پلوئيدي و اندازه گرده رابطه مستقيمي وجود دارد.

230593

دانشگاه اصفهان

زيست شناسي - سيستماتيك گياهي

سعيد افشارزاده