اتنوبوتاني، اتنواكولوژي و اتنوفارماكولوژي گياهان دارويي شهرستان دهاقان استان اصفهان

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

علوم و مهندسي مرتع

كارشناسي ارشد

گياهان دارويي از اركان مهم زندگي روزمره جوامع انساني محسوب مي‌شوند و در فرهنگ درماني بسياري از مناطق ايران جايگاهي ديرينه دارند. شهرستان دهاقان نيز با توجه به حضور اقوام و گروه‌هاي فرهنگي متنوع، داراي ميراث ارزشمندي از دانش بومي مرتبط با شناخت، برداشت و مصرف گياهان دارويي است. با اين حال، نبود ثبت و مستندسازي دقيق اين اطلاعات خطر فراموشي بخشي از اين دانش سنتي ارزشمند را افزايش مي‌دهد. پژوهش حاضر با هدف ثبت و تحليل اين ميراث شفاهي، و بررسي ابعاد اتنوبوتاني، اتنواكولوژي و اتنوفارماكولوژي گياهان دارويي دهاقان انجام شد. به‌منظور گردآوري داده‌ها، با 81 نفر از مردم محلي دهاقان و روستاي همگين مصاحبه ساختاريافته صورت گرفت. پرسشنامه‌ها شامل اطلاعات مربوط به نام گياهان، شيوه مصرف، اندام مورد استفاده، نوع بيماري‌هاي درمان‌شده، فصل برداشت، وضعيت دسترسي، شكل مصرف (خشك يا تازه) و منشأ دانش (موروثي يا تجربي) بود. روايي ابزار توسط خبرگان حوزه گياهان دارويي تأييد شد و پايايي آن‌ها براساس آلفاي كرونباخ مناسب ارزيابي گرديد. در مجموع 50 گونه گياه دارويي شناسايي شد كه خانواده‌هاي نعناعيان (Lamiaceae)، چتريان (Apiaceae) و كاسنيان (Asteraceae) بيشترين فراواني را داشتند. در بررسي شكل زيستي، همي‌كريپتوفيت‌ها بيشترين سهم را داشتند كه با شرايط اقليمي و زيستي نيمه‌خشك منطقه سازگار است. از ميان اندام‌هاي مصرفي، برگ، گل و ريشه بيشترين كاربرد را داشتند. در بخش اتنواكولوژي مشخص شد كه بخش عمده گياهان از مراتع جمع‌آوري مي‌شوند و برخي گونه‌ها كه كمياب‌ترند يا نياز به شرايط رويشي ويژه دارند، بيشتر از عطاري‌ها تهيه مي‌گردند. مردم محلي تنها اطلاعات محدودي درباره شرايط اكولوژيك (مانند شيب، بارش و دما) داشتند و زمان گل‌دهي گونه هاي مهم نيز عمدتاً در بهار و تابستان رخ مي‌داد. نتايج اتنوفارماكولوژي نشان داد كه مصرف داخلي (به‌ويژه دمنوش) رايج‌ترين روش استفاده از گياهان دارويي است. پس از آن جوشانده، شربت، روغن و ضماد قرار داشت و مصرف خام يا دودداده‌شده كمتر گزارش شد. براساس شاخص اجماع مطلعين (ICF) بيشترين كاربرد درماني گياهان براي بيماري‌هاي گوارشي، سپس اختلالات عصبي–رواني و بيماري‌هاي زنان گزارش شد. براي تحليل ارتباط ويژگي‌هاي فردي و دانش بومي از آزمون‌هاي من–ويتني و كروسكال–واليس استفاده شد. نتايج نشان داد سن و محل اقامت رابطه معناداري با ميزان دانش اتنوبوتاني دارند، اما جنسيت و تحصيلات تأثير قابل‌توجهي بر ميزان دانش بومي نداشتند.بررسي شاخص‌هاي كمي شامل شاخص فراواني ذكر گونه (FC)، شاخص فراواني نسبي نقل‌قول (RFC)، شاخص تعداد گزارش (UR)، شاخص ارزش استفاده (UV)، شاخص اهميت فرهنگي (CI)حاكي از آن بود كه آويشن، پونه كوهي، گل گاوزبان و گل ارونه بيشترين اهميت را در نظام دانش بومي منطقه دارند. يافته‌هاي اين پژوهش نشان مي‌دهد كه دانش بومي مرتبط با گياهان دارويي در شهرستان دهاقان سرمايه‌اي ارزشمند، اما در معرض فراموشي است؛ زيرا بخش عمده اين دانش به‌صورت شفاهي و در ميان گروه‌هاي محدود محلي منتقل مي‌شود. تغيير سبك زندگي، كاهش ارتباط نسل جوان با طبيعت، و از بين رفتن گونه‌هاي گياهي بر اثر بهره‌برداري ناپايدار از مهم‌ترين تهديدهاي اين ميراث هستند. نتايج اين پژوهش مي‌تواند به‌عنوان مبنايي براي برنامه‌ريزي در حفاظت از گونه‌هاي دارويي، توسعه بهره‌برداري پايدار از منابع گياهي، و مستندسازي دانش بومي مورد استفاده قرار گيرد. همچنين يافته‌ها قابليت بهره‌برداري در حوزه‌هاي آموزش محيط‌زيست، احياي طب سنتي، و توسعه كسب‌وكارهاي محلي مبتني بر گياهان دارويي را دارند و مي‌توانند در سياست‌گذاري‌هاي مرتبط با مديريت منابع طبيعي و توسعه روستايي نقش مؤثري ايفا كنند.

237653

گياهان دارويي و صنعتي

مهندسي منابع طبيعي

دانشگاه صنعتي اصفهان