بررسي تطبيقي مباني فقهي حكمراني خوب در اسلام و غرب

فقه و مباني حقوق اسلامي

9/14/2025 12:00:00 AM

حكمراني خوب به عنوان يكي از مهم‌ترين عوامل توسعه و پيشرفت جوامع، از جمله مفاهيمي است كه در چند دهه اخير در كانون توجه متفكرين سياسي و اجتماعي قرار گرفته است. حكمراني خوب به دنبال اين است كه بتواند يك رابطه‌ي كيفي ميان حاكمان و شهروندان برقرار كند و آن‌ها را به سمت سعادت دنيوي و اخروي هدايت كند. هدف اصلي اين پژوهش بررسي تطبيقي مباني فقهي حكمراني خوب در اسلام و غرب است تا از اين رهگذر به درك بهتري از تفاوت‌ها و شباهت‌هاي اين دو رويكرد بپردازد. روش تحقيق در اين پژوهش توصيفي-تحليلي و ابزار گردآوري داده‌ها كتابخانه‌اي، اسنادي و اينترنتي مي‌باشد. نتايج حاصل از پژوهش نشان مي‌دهد كه ديدگاه اسلام درباره حكمراني خوب جامعيت و گستره وسيع‌تري نسبت به ديدگاه غرب درباره اين مفهوم دارد. هر دو رويكرد درباره شش شاخص اصلي حكمراني خوب مانند حاكميت قانون، پاسخگويي و مسئوليت‌پذيري، شفافيت، مشاركت عمومي، كنترل فساد و اثربخشي و كارايي دولت اتفاق‌نظر دارند هستند. با اين وجود، اين دو مكتب از ديدگاه‌هاي متفاوتي به مفهوم حكمراني نگاه مي‌كنند. نگاه به تعريف حكمراني خوب و شاخص‌هاي آن در ديدگاه غرب و انديشمندان غربي نشان‌دهنده رويكردي انسان‌محور است؛ جايي كه انسان، محور اصلي در تعريف و تبيين حكمراني خوب محسوب مي‌شود. در مقابل، در رويكرد اسلامي با نگرشي خدا‌محور و توحيدي حكمراني خوب را تعريف كرده و بر اساس ايدئولوژي مبتني بر خدامحوري به اين موضوع مي‌پردازد. مكتب انسان‌محور غربي، در قالب انديشه سياسي دموكراسي و ليبراليسم، به دنبال ايجاد دنيايي مطلوب است كه هدف نهايي آن تأمين رفاه حداكثري مردم در اين دنيا باشد؛ اما در حكمراني متعالي و مطلوب مورد نظر اسلام، خداوند و توحيد محوريت دارند و رشد و تعالي مادي و معنوي انسان به عنوان هدف اصلي اين نوع حكمراني مطرح مي‌شود. در اسلام، حكمراني به‌عنوان ابزاري براي تحقق اهداف والاي انساني و معنوي تلقي مي‌شود. در اين ديدگاه، حكومت به‌خودي‌خود جايگاهي نيست، بلكه وسيله‌اي جهت اجراي دستورات الهي و ايجاد نظامي عادلانه در جامعه است. در مقابل، حكمراني در نگاه غربي بيشتر بر توسعه به‌ويژه در جنبه‌هاي اقتصادي و مادي تمركز دارد. در انديشه اسلامي، هدف حكمراني مطلوب هدايت و سعادت بشر است كه همراه با تأمين رفاه عمومي در اندازه‌اي مناسب، زمينه‌ساز دستيابي به اهداف معنوي و متعالي مي‌شود؛ به عبارت ديگر، حكمراني مطلوب در غرب نگاهي صرفاً مادي و دنيوي دارد؛ در حالي‌كه حكمراني اسلامي به جنبه‌هاي فرامادي و اخروي توجه مي‌كند و پيشرفت عدالت‌محور جامعه را مقدمۀ سعادت ابدي انسان‌ها و كشورها مي‌داند.

237754

دانشگاه اردكان

محمدي فر نجات Mohammadifar Nejat